मराठीचा पुळका

मराठीचा ध्यास (पुळका) घेतलेले खरंच मराठमोळे आहेत का?

     *लेख अगदी बेधडक पद्धतीने लिहिला आहे त्यामुळे ज्याला पटेल केवळ त्यानेच प्रतिसाद द्यावा. अन्यथा वाचून सोडून दिला तरी चालेल.*

     मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळावा, महाराष्ट्रात सगळीकडे मराठी भाषाच बोलली जावी असं बऱ्याच वर्षांपासून ऐकतोय. त्यात काहींना बर्‍यापैकी यश आलं देखील परंतु अजूनही पूर्णतः हा संकल्प सिद्धीस गेलेला नाही.

हे शिवधनुष्य पेलणे एकट्यादुकट्याचं काम नाही हे सर्वांनी मिळूनच केलं पाहिजे तेव्हाच साध्य होईल याची मला कल्पना आहे. मला व्यक्तीशः देखील वाटतं की आपल्या मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळावा. आपली मराठी इतकी वैभवशाली आहे की प्रत्येक मराठी माणसाने त्यातला काही भाग जरी स्वतःजवळ ठेवला तरी तो श्रीमंत होईल.

परंतु प्रत्येकाने मराठी बोललं पाहिजे किंवा फक्त मराठीत लिखाण केलं पाहिजे हा हट्ट, आग्रह, जबरदस्ती जेव्हा आपण इतरांवर करतो तेव्हा आपण खरंच मराठीचा ध्यास घेतला आहे की हुकूमशाही पद्धतीने आपण ती जतन करत आहोत याबद्दल मला शंका वाटते.

आणि म्हणूनच मला विचारावसं वाटतं की मराठीचा ध्यास अर्थात पुळका घेतलेल्यांना खरंच मराठमोळं म्हणावं का?

काही गमतीशीर किस्से इथे मी सांगतो जे माझ्या बाबतीत घडलेले आहेत.

१) एकदा एका सरकारी आस्थापनेत गेलो होतो. तिथे एक अर्ज लिहून द्यायचा होता जो मराठीतच लिहायचा होता. तिथे चुकून जन्मतारीख मी इंग्रजीत लिहिली. समोर उपस्थित असलेल्या अधिकाऱ्याला मी विचारलं साहेब हे चुकून इंग्रजीत लिहिलं गेलं आहे. चालेल की पुन्हा नवीन अर्ज लिहून देऊ?

तर ते म्हणाले नाही चालणार, नवीन अर्ज लिहावा लागेल. तशी आपली *पॉलिसी* आहे. 😊

२) मराठी भाषा दिनानिमित्त काही ठिकाणी शोभायात्रा निघते, कार्यक्रम होतात. एका कार्यक्रमात मी काहीजणांना बोलताना ऐकलं की, *हॉलच्या मिडलला* उभा राहा जरा आणि बघ *बॅनर* बरोबर लागलाय का?

*स्टेजच्या* सगळ्या *लाईट्स* चालू कर आणि माझा एक *फोटो* घे. 😊

३) मराठी शाळांची होत असलेली दुरावस्था पाहावत नाही असं म्हणणारे माझे काही स्नेही, युवा शिक्षक पुढे असंही म्हणतात. २० तारीख आली. अजूनही *सॅलरी क्रेडिट* झालेली नाही. *गव्हर्नमेंट* काय करतं *डोन्ट नो* ! 😊

४) आदल्या दिवशी कविसंमेलनात व्यासपीठावरून मराठी भाषेची गौरवगाथा गायलेल्या व्यक्तीला जेव्हा दुसऱ्या दिवशी मी संपर्क करतो आणि नमस्कार सर अशी सुरुवात करतो तेव्हा समोरून आवाज येतो "सर नंतर बोलतो, *ऑफिसमध्ये* आहे जरा *वर्कलोड* जास्त आहे." 😊

५) आत्ता काल-परवाचा एक ताजा किस्सा. एका राष्ट्रीय संस्थेच्या (त्यांच्या नजरेत राष्ट्रीय) व्हाट्सअप समूहात फक्त मराठी भाषेत बोलावे आणि लिहावे हा कट्टर आग्रह धरला जातो. तिथे एका गझलवर मी अभिप्राय दिला "वाह क्या बात है". मला वैयक्तिकवर सूचना आली की तुम्ही दिलेला अभिप्राय हिंदी आहे कृपया अभिप्राय मराठीतच देत जावा. 

उस्फूर्तपणे दाद देतानाही अगोदर भाषा लक्षात घ्यावी मग अभिप्राय द्यावा हे समीकरण मला अतिशयोक्ती वाटलं.

गंमत म्हणजे सूचना करणाऱ्या व्यक्तीने मला एका व्यक्तीचा संपर्क क्रमांक पाठवला होता जो त्यांच्याकडे चक्क इंग्रजीत जतन केलेला आहे. *माझ्याशी संभाषण करताना तीन ते चार इंग्रजी शब्द त्यांनी वापरले*. मी जेव्हा त्यांना विचारलं की हे कोणते मराठी शब्द? 

तेव्हा उत्तर मिळालं की समूहात बोलताना, लिहिताना आम्ही मराठीतच लिहितो इथे वैयक्तिक असल्याने मी असे शब्द वापरले आहेत. 😊

मी जेव्हा म्हटलं की मला न पटलेल्या गोष्टी मी समूहात लिहीन त्यानंतर मी रजा घेईन. अशी जाचक बंधनं असणाऱ्या संस्थेत, समूहात मी राहू शकत नाही. तेव्हा मला सांगण्यात आलं की तुम्ही असं लिहू शकत नाही. तत्पूर्वी तुम्ही आमच्या वरिष्ठांशी बोला आणि मी वरिष्ठांशी बोलण्याच्या अगोदरच माझ्या बाबतीत तिकडे बातमी पोहोचवली गेली होती. मी जसा त्यांच्या वरिष्ठांना संदेश पाठवला तसं त्यांनी मला तात्काळ ब्लॉक केलं. 😊

अशी वरिष्ठ मंडळी त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातही खरोखर मराठमोळी आहेत का हे तपासण्यासाठी मी फेसबुकवर थोडी तपासणी केली. तर तिथे मला दिसलं की मराठमोळ्या (?) असणाऱ्या व्यक्तींचं फेसबुक प्रोफाईल संपूर्णतः इंग्रजीत आहे !

६) अनेकांना लघुशंका, विष्ठा असे शब्द उच्चारण्यात संकोच वाटतो. लॅटरीन, वॉशरूम, बाथरूम असे हायप्रोफाईल शब्द वापरले की आपलं राहणीमान उंचावलं असा एक गोड गैरसमज त्यांच्या मनात कायम असतो.

शिकायला इंग्रजी शाळा आणि नोकरीसाठी सरकारी मराठी शाळा ही आजच्या तारखेतली शोकांतिका आणि हव्यासाचं उत्तम उदाहरण आहे.

मी स्वतः ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेता किंवा मराठी भाषा तज्ज्ञ नाही. परंतु कोणत्या गोष्टीचा कुठे अतिरेक करावा किंवा करू नये याचं भान मला आहे.

वरील सर्व किस्से आणि एकंदरीत अनुभव घेतल्यावर मला एक म्हण नेहमी आठवते आणि ती म्हणजे "लोका सांगे ब्रह्मज्ञान, स्वतः कोरडे पाषाण".

प्रत्येकाला कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीचा अभिमान असतो आणि निश्चित असायला हवा. परंतु तो अभिमान, इतरांसाठी जाचक अट किंवा बंधन किंवा अतिरेक किंवा अतिशयोक्ती तर होत नाही ना याचं देखील भान प्रत्येकाला असावं असं माझं वैयक्तिक मत आहे.

आपल्या मातृभाषेचा नक्कीच अभिमान असावा आणि आपण शक्यतो तिचं जतन करण्यासाठी पुढाकार घेतला पाहिजे हे जरी खरं असलं तरी आपल्या भोवताली असणाऱ्या इतर भाषांना नाकारून चालणार नाही. अशी कोणतीही व्यक्ती नाही जिला इतर भाषेतील व्यक्तींचा, इतर भाषेचा, तिथल्या परंपरांचा आधार घेतल्याशिवाय काही करता येईल.

आणखी एक गोष्ट मला इथे नमूद करावीशी वाटते की संस्था छोटी असो वा मोठी तिथे जर आपल्या कर्तृत्वाला वाव मिळणार असेल तरच पद स्वीकारावं. कुणाच्या हातातली बाहुली बनून काम करण्यात काहीच अर्थ नसतो.

तर मित्रहो मराठी भाषेचा अभिमान जरूर बाळगा परंतु त्याची अतिशयोक्ती करू नका या एका छोट्या विनंतीसह इथेच थांबतो !

धन्यवाद !

▪️सागरराजे निंबाळकर

मो - ८८७९८९७७९७